Tiền lì xì ngày Tết không chỉ là may mắn đầu năm, mà còn là điểm khởi đầu cho tư duy tích lũy, đầu tư và quản lý tài chính của nhiều thế hệ.
 Lì xì trở thành “vốn liếng” đầu đời của người trẻ – Ảnh minh họa |
Trong không gian ấm cúng của những ngày đầu năm, một đứa trẻ ngồi ở góc phòng khách, cẩn thận xếp những phong bao đỏ thành từng chồng nhỏ. Mỗi lần mở ra, ánh mắt lại sáng lên vì những tờ tiền còn thơm mùi giấy mới. Ở phía sau, bà nhắc khẽ: “Cất đi, đừng tiêu vội”. Mẹ thì bảo: “Đưa đây mẹ giữ cho, lớn mẹ trả”.
Với nhiều người, ký ức về tiền bạc đầu đời không bắt đầu bằng tháng lương đầu tiên, mà bằng những phong bao lì xì ngày Tết nhỏ bé, đỏ rực, nhưng chứa đựng rất nhiều kỳ vọng. Từ những phong bao ấy, mỗi người bắt đầu hành trình tiền bạc theo cách rất riêng.
Trong văn hóa Á Đông, lì xì trước hết là lời chúc. Chúc may mắn, chúc bình an, chúc học giỏi, mau ăn chóng lớn. Tiền chỉ là vật mang thông điệp. Nhưng trong tâm thức trẻ thơ, phong bao đỏ không chỉ dừng lại ở ý nghĩa biểu tượng. Đó còn là lần đầu tiên các em được “chạm” vào tiền theo đúng nghĩa đen.
Lần đầu trong đời, một đứa trẻ có trong tay vài trăm ngàn, thậm chí vài triệu đồng – con số lớn hơn rất nhiều so với tiền ăn sáng hay tiền tiêu vặt hằng ngày. Từ khoảnh khắc ấy, những bài học đầu tiên về tiền bạc bắt đầu hình thành: giữ thế nào, tiêu ra sao, cho đi bao nhiêu. Không qua giáo trình, không có lớp học chính thức, nhưng những trải nghiệm ấy lại in dấu rất lâu.
Người lớn dạy con về tiền qua lì xì
Trong nhiều gia đình, cách ứng xử với tiền lì xì phản ánh khá rõ quan niệm giáo dục tài chính. Có nhà chọn cách giữ hộ. Tiền được gom lại, cất trong ngăn tủ hoặc gửi tiết kiệm. Có gia đình trả lại đầy đủ khi con lớn. Có nơi thì theo thời gian… quên mất. Cách này có thể giúp trẻ hình thành thói quen tích lũy, nhưng cũng có khi khiến trẻ cảm thấy tiền của mình không thực sự thuộc về mình.
Ở chiều ngược lại, nhiều gia đình cho con toàn quyền sử dụng. Trẻ mua đồ chơi, truyện tranh, trò chơi điện tử. Tiền hết, bài học “hết tiền là hết tiêu” đến rất nhanh, trực diện và dễ nhớ.
Những năm gần đây, xuất hiện thêm xu hướng thứ 3 là hướng dẫn. Cha mẹ cùng con chia tiền thành các phần: chi tiêu, tiết kiệm, cho đi. Không áp đặt, không giảng giải dài dòng, mà gợi mở thông qua thực hành.
Ba cách tiếp cận, ba triết lý khác nhau, phản ánh sự thay đổi trong cách người lớn nhìn nhận vai trò của tiền bạc trong việc nuôi dạy con cái.
Cùng với sự phát triển của công nghệ, cách nhận và sử dụng tiền lì xì cũng thay đổi nhanh chóng. Phong bao giấy dần được thay bằng mã QR, chuyển khoản, ví điện tử. Tiền đến nhanh hơn và cũng đi nhanh hơn.
Chỉ sau vài cú chạm trên màn hình, khoản tiền Tết có thể biến thành một đơn hàng online, vé xem phim, khóa học trực tuyến hay một khoản đầu tư nhỏ. Sự thuận tiện khiến ranh giới giữa “nhận” và “tiêu” ngày càng mờ đi, đồng thời mở ra nhiều lựa chọn hơn cho người trẻ.
Cách người trẻ học làm chủ tiền bạc
Từ những phong bao giống nhau, mỗi người rẽ sang một con đường khác.
Minh, sinh viên một trường kỹ thuật, bắt đầu để dành tiền lì xì từ năm lớp 4. Mỗi năm vài trăm ngàn, có năm hơn một triệu đồng, tất cả được bỏ vào heo đất. Mười năm sau, số tiền ấy giúp Minh mua chiếc laptop đầu tiên để học lập trình. “Không nhiều, nhưng lúc đó thấy mình tự lo được cho mình”, Minh nói. Cảm giác tự chủ ấy theo cậu suốt những năm sinh viên.
Hoàng Lan lại chọn hướng khác. Từ thời đại học, Lan dùng tiền lì xì để thử đầu tư cổ phiếu. Có lúc lãi, có lúc lỗ, từng mất ngủ vì thua tiền, cũng từng vui vì bắt đúng sóng. “Thua bằng tiền lì xì đỡ đau hơn thua bằng tiền lương”, Lan chia sẻ. Sau những va vấp đầu tiên, Lan học cách tìm hiểu doanh nghiệp và không đặt hết tiền vào một lựa chọn.
Còn Tuấn thì tiêu gần như hết. Tiền lì xì của Tuấn thường đổi thành truyện tranh, game, đồ chơi và những chuyến đi cùng bạn bè. Không có khoản tiết kiệm đáng kể, nhưng bù lại là một tuổi thơ nhiều kỷ niệm. “Tôi không tiếc. Nghĩ lại vẫn thấy vui”, Tuấn nói.
Ba con người, ba lựa chọn, ba hệ giá trị khác nhau. Không ai chắc chắn mình đúng hơn ai. Những con đường ấy phản ánh cách mỗi người học cách sống cùng tiền bạc, phù hợp với hoàn cảnh và tính cách riêng.
Tiền lì xì chỉ là một phần của ký ức Tết
Trong những năm gần đây, giáo dục tài chính sớm ngày càng được nhắc đến nhiều hơn. Nhiều phụ huynh mong muốn con biết tiết kiệm, biết đầu tư từ nhỏ. Tuy nhiên, nếu quá nhấn mạnh vào con số, lợi nhuận hay so sánh, việc học về tiền có thể trở thành áp lực. Có những đứa trẻ chưa kịp tận hưởng không khí Tết đã phải nghe về lãi suất, danh mục, hiệu suất. Có những phong bao lì xì vô tình bị biến thành thước đo thành tích.
Trong khi đó, không phải ai cũng cần giỏi tiền từ sớm. Có người học rất nhanh. Có người phải vấp ngã mới hiểu. Có người đến tuổi trưởng thành mới bắt đầu quan tâm nghiêm túc đến quản lý tài chính. Không có một lộ trình chung cho tất cả.
Tiền lì xì, xét cho cùng, chỉ là một phần trong ký ức Tết. Trong ký ức của nhiều người, Tết còn là mâm cơm gia đình, những trò chơi đầu năm, những buổi tối quây quần bên tivi. Lì xì chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh ấy.
Quan trọng không kém là cảm giác được tin tưởng, được trao quyền, được tự quyết định. Chính những trải nghiệm đó mới dần hình thành thái độ với tiền bạc về sau.
Nhiều năm sau, khi đã đi làm, khi cầm trong tay những khoản tiền lớn hơn rất nhiều, người ta có thể không còn nhớ mình từng nhận bao nhiêu tiền lì xì. Nhưng cảm giác lần đầu được cầm “tài sản của riêng mình”, lần đầu được lựa chọn giữ hay tiêu, vẫn còn nguyên.
Từ những phong bao đỏ ngày Tết, mỗi người đã bắt đầu một cuộc hành trình đi cùng tiền bạc, một hành trình kéo dài suốt đời, nơi sự trưởng thành thực sự được đo bằng khả năng làm chủ bản thân trước những giá trị mà chúng ta nắm giữ trong tay.
Thế Mạnh – FILI
