Nếu quan hệ tài chính là sự dịch chuyển các quỹ tiền giữa người dư quỹ và người cần quỹ thì tài sản tài chính đóng vai trò là công cụ giúp dịch chuyển các quỹ tiền đó một cách dễ dàng và thuận tiện hơn.
Tài sản tài chính (financial assets) là gì?
Tài sản tài chính (financial assets) là những tài sản vô hình, thể hiện cam kết của người phát hành về những quyền lợi dành cho người cầm giữ.
Tại sao lại phát hành tài sản tài chính?
Để huy động các quỹ tiền! Người phát hành (issuers) thực chất là những chủ thể cần quỹ. Vì họ có nhu cầu về tiền hoặc vốn, nên họ phát hành các tài sản tài chính, để huy động quỹ cho chính mình. Người mua các tài sản tài chính (thường được gọi là những người cầm giữ – owners) là những chủ thể dư quỹ, họ chuyển giao quỹ tiền của mình cho người phát hành sử dụng. Để thu hút được người mua, người phát hành phải cam kết sẽ đem lại cho người nắm giữ những quyền lợi trong tương lai nếu họ mua các tài sản tài chính này. Căn cứ theo thời hạn của tài sản tài chính, theo cách thức chi trả, theo độ chắc chắn của cam kết…chúng ta có nhiều loại tài sản tài chính khác nhau. Các tài sản tài chính này làm cho việc chuyển dịch quỹ tiền trở nên đơn giản hơn rất nhiều.
Các tài sản tài chính còn được gọi là các chứng khoán (securities) hoặc công cụ tài chính (financial instruments), chúng có đặc điểm mang tính thanh khoản cao, do đó giúp cho người cần giữ khả năng dễ dàng chuyển nhượng hoặc bảo lưu giá trị, tính thanh khoản.
Một vài đặc điểm khác của tài sản tài chính là chúng là những tài sản vô hình (intangible assets) vì chúng không có giá trị vật chất nội tại, các tài sản này chỉ tồn tại dưới dạng các chứng chỉ giấy hoặc các bút toán ghi sổ, giá trị của các tài sản tài chính phụ thuộc vào giá trị của các cam kết mà người phát hành ra.
Phân loại tài sản tài chính
Dựa theo tính chất dòng tiền mà tài sản tài chính đem lại cho người cầm giữ, có ba nhóm tài sản tài chính lớn bao gồm:
- Chứng khoán nợ: là những tài sản được phát hành nhằm huy động quỹ tiền dưới dạng vay mượn. Đặc điểm của các chứng khoán này là người phát hành đóng vai trò người đi vay, còn người mua đóng vai trò người cho vay. Các chứng khoán này có lãi suất cố định, và có thời gian đáo hạn được quy định trước. Căn cứ theo thời hạn, cách thức trả lãi và gốc lại có nhiều chứng khoán nợ khác nhau.
- Chứng khoán vốn chủ sở hữu là những tài sản có mục đích huy động sự tham gia góp vốn, và khi góp vốn thì chủ thể cần quỹ sẽ chia sẻ quyền làm chủ với chủ thể góp vốn. Đặc điểm quan trọng của chứng khoán vốn chủ sở hữu là sự chia sẻ quyền sở hữu, do vậy các chứng khoán vốn chủ sở hữu chỉ do một nhóm chủ thể duy nhất phát hành, đó là các công ty cổ phần, chỉ có những công ty thuộc loại này mới được phép phát hành các cổ phiếu để chia sẻ quyền sở hữu công ty.
- Chứng khoán phái sinh là những hợp đồng tài chính với giá trị phụ thuộc vào sự biến động giá trị của một tài sản khác, gọi là tài sản cơ sở. Chúng ta tạm hình dung chứng khoán phái sinh là một trò đánh cược giữa hai bên, tại đó thứ được đặt cược là giá của một tài sản nào đó, nếu giá lên thì bên này sẽ có tiền và ngược lại, nếu giá xuống thì bên kia sẽ thắng. Mức độ thắng đậm hay thua đậm tới đâu phụ thuộc vào mức độ thay đổi giá của tài sản đặt cược. Dựa theo cách thức đặt cược mà cũng có nhiều loại tài sản phái sinh khác nhau.
Dựa theo thời hạn của tài sản tài chính, có hai nhóm tài sản bao gồm:
- Chứng khoán ngắn hạn (hay còn gọi là chứng khoán thị trường tiền tệ) là các chứng khoán nợ có thời hạn từ một năm trở xuống. Các chứng khoán này có đặc điểm chung là tính thanh khoản rất cao, thời hạn ngắn, độ rủi ro thấp, do vậy lợi suất tương đối thấp.
- Chứng khoán dài hạn (còn gọi là chứng khoán thị trường vốn) có thời hạn trên một năm. Các chứng khoán này có độ rủi ro cao hơn so với chứng khoán ngắn hạn nên người cầm giữ có thể kỳ vọng thu về một lợi suất cao hơn.
Dựa theo chủ thể phát hành, có 3 nhóm tài sản bao gồm:
- Chứng khoán chính phủ là những khoán do chính phủ phát hành. Các chứng khoán chính phủ còn được gọi là các công cụ phi rủi ro (risk free instruments) do tính chất đặt biệt của nó.
- Chứng khoán chính quyền địa phương được phát hành bởi các chính quyền địa phương.
- Chứng khoán khu vực tư nhân là các chứng khoán do các doanh nghiệp hoặc các trung gian tài chính phát hành
Những tài sản tài chính là cốt lõi của các thị trường tài chính, với mỗi loại thị trường tài chính có nhiều tài sản tài chính khác nhau được giao dịch.
